Vi budde på ein gard. Mellom huset og uthuset var det ein dam. Vi kalla han “brønnen”. Vi brukte dette vatnet til dyra som budde i uthuset. Vatnet vart også brukt til å skure golv med. Det var ikkje drikkevatn for menneske, som du kan forstå. Vi hadde tre kyr, to hestar, ein gris og nokre høner..

Det var is på denne brønnen om vinteren. Det var morosamt å leike der. Dei vaksne hadde hakka eit hol for å få vatn, og der var isen spesielt tynn. Eg hugsar ein gong eg leika saman med ei av systrene mine, Marie. Ho var fem år, og eg var sju.

Eg låg på magen på ein kjelke og staka meg omkring med to stavar. Eg segla frå side til side, fekk god fart og kjørte fint omkring. Brått merka eg at det var så stille. Ikkje noko snakk, ikkje nokon latter, ingenting. Eg tenkte at Marie hadde gått inn utan å seie noko, men det var litt uvanleg.

Då såg eg henne.

Ho var nede i holet. Ho heldt seg fast i iskanten med begge hendene. Eg såg vottane. Kanskje ho kunne stå, kanskje ikkje. Hovudet hennar var over vatnet. Men ho skreik ikkje. Ho sa ikkje noko. Ho hadde vel ikkje pust til det. Ho var så kald.

Eg aka og pigga så fort eg klarte, sette meg på huk ved holet og tok tak i armane hennar. Ho var så tung. Vi var mest like store. Eg drog alt eg kunne. Eg vart sterkare og sterkare. Ingen av oss sa noko. Eg drog henne opp på isen. Vi gjekk inn. Dei vaksne vart sinte og sa at vi skulle syte for å bli varme.

Vi var mange systrer og brør. Då vi budde ein annan stad med ein endå djupare brønn, drog ei anna syster opp veslebroren min.

Jenta:
- Men kvifor sette ikkje dei vaksne opp eit gjerde rundt brønnen?

- Det var meir lettvint for dei utan gjerde. Då slapp dei å gjere det arbeidet. Dei skremde oss med nykken i staden. Dei sa at dersom vi leika ved brønnen, ville nykken ta oss. Det heldt oss litt unna, i alle fall då vi var heilt små. Men vi var åtte små ungar, og ungar leikar med vatn. Det er rart vi levde opp. Vi høyrde om andre barn som drukna, men vi kjende ingen av dei sjølve.

- Korleis var nykken?

- Vi såg nykken mange gonger. Nykken sprang oppå vatnet. Det var ein liten kar med mange føter som ikkje sokk.

- Ha, ha! Du meiner sikkert det insektet som heiter vassløparen eller skomakaren!

- Ja. Men det var ein nykk til, og det var eit skrekkeleg farleg vesen som budde nedi vatnet og drog folk uti.

Jenta:
- Men kvar fekk de drikkevatnet frå?

- Det var ei oppkomme eit stykke unna. Ei kjelde. Vi kalla det ei ile. Det var vel grunnvatn som kom opp i dagen, ei vassåre. Det var reint vatn. Det var ei grop i bakken der vatnet samla seg. Vi kalla det også ein brønn. Den brønnen var djup. Eg trur ikkje nokon av oss kunne stå der, og vi kunne ikkje symje.

Vi barn henta mykje av drikkevatnet som vart brukt. Vi gjekk på ein stig frå garden og over ein veg, og vidare på ein stig over eit jorde. Det var vel ein 250 meter å gå kvar veg, altså ein halv kilometer til saman. Om vinteren var ikkje stigen moka, så den som gjekk der, trakka stig. Vi slo hol på isen med bytta. Isen vart aldri så tjukk, for vi var der så ofte.

Jenta:
- Dersom brønnen på tunet var til dyr og til å vaske golv, og ila som var til drikkevatn, låg langt unna, kvar vaska de kroppen og kleda?

- Om sommaren vaska vi tøy i elva ein stad der det var ei bryggje. Det var grunt inne ved land, men brått vart det djupt. Vi kunne ikkje symje, men dersom det var varmt, gjekk vi uti, ein om gongen. Vi heldt kvarandre fast. Då bada vi, og så vart vi reine. Ingen drukna. Eg trur ikkje vi vaska så mykje tøy om vinteren.

Jenta:
- Var det ingen gardar som hadde innlagt vatn?

- Jau, særleg i fjøset. Då hadde dei lagt eit røyr frå ein dam høgare oppe og hadde kran i fjøset. Nokon hadde også kran eller pumpe inne på kjøkkenet. Det var ikkje så uvanleg med vatn inne. Men fjøset var viktigast, for dyr skal ha mykje vatn, og det blir mykje å bere.

Då vi vart ungdommar, flytte vi til Oslo, ein etter ein, og fekk oss arbeid på kafear og som hushjelper. På kafeane var det innlagt vatn. Det var fint å sleppe å bere alt vatnet inn. Det var fint å sleppe å bere det ut att også!

Så vart eg vaksen og gifte meg og fekk barn. Då flytte vi til ein annan kommune i nærleiken, fordi det var mest uråd å finne ein stad å bu i Oslo på den tida. Det var i 1950. Krigen hadde slutta i 1945.

I kommunen vi flytte til, ordna folk seg på ulike måtar. Nokre hus hadde gode brønnar på tomta og drog vatnet opp med bytter. Andre hadde innlagt vatn og spring, varmtvasstank og vassklosett. Dei fleste hadde utedo, trur eg.

Vi flytte inn i ei lita hytte der det ikkje var lagt inn vatn. Det var ingen brønn på tomta heller.

Men vi hadde rett til å hente vatn i ein brønn hos nokon som budde borti vegen. Det var ein graven brønn, og han var sikra med eit overbygg. I brønnen hang det eit tau. Det batt eg i hanken i bytta, kasta bytta ned, og når ho vart fylt av vatn, drog eg ho opp. Eg hadde to bytter. Dei var av sink.

Etter nokre år laga mannen min ei tralle og ein dunk på 100 liter som eg kunne fylle med vatn. Det vart mykje lettare.

Mannen min var på arbeid i byen, så det var eg som måtte hente vatn.

Om vinteren sette eg dunken på rattkjelken. Dunken fraus som regel fast, også oppover bakken til huset vårt. Når han sklei av, skreik eg. Men det var jo ikkje anna å gjere enn å byrje på nytt.

Jenta:
- Kva gjorde de med doen?

- Vi hadde utedo med dunk. Dunken måtte tømmast, sjølvsagt. Om sommaren var det greitt. Dunken var tung, men vi bar han til ein stad bak nokre ripsbuskar. Så grov vi eit djupt hol og tømde dunken der. Vi skylde dunken med vatn, det vatnet tømde vi også oppi holet, og så grov vi jord over. Ungane fekk beskjed om at dei ikkje måtte leike nett der, for det var litt blautt nokre dagar. Det var våre ungar og naboungane.

Jenta:
- Men om vinteren?

- Om vinteren var det vanskeleg. Då var det is i bakken, det var tele, og det gjekk ikkje an å grave hol. Det gjekk ikkje an å tømme dunken heller, for tiss og bæsj var frose til is. Då gjorde eg slik: Først grov eg ei grop i snøen. Så drog eg dunken dit. Så snudde eg dunken opp ned i gropa. Oppå dunken laga eg eit bål. Etter kvart tinte det som var i botnen litt, og eg kunne dra dunken av. Der stod han, ein skulptur av frose tiss og frosen bæsj og avispapir. Eg la aviser oppå og grov snø over.

Dette var greitt inntil våren kom. Om våren måtte eg heile tida passe på at dohaugen var dekt av noko og at ingen barn leika i nærleiken. Vi hadde ei lita tomt, eller hage, så det var ikkje så enkelt. Når isen i jorda tinte, kunne vi grave ned alt saman. Vi hadde ikkje berre innhaldet frå éin dunk å grave ned. Vinteren var lang.

Jenta:
- At du orka!

- Eg måtte jo. Men eg var veldig lei av å bere vatn og tømme og grave ned do. 10 år utan pause frå dette var veldig lenge. Vi hadde mange år før meldt oss inn i OBOS, og ein dag fekk vi beskjed om at vi hadde fått leilegheit. Vi flytte til Bøler i Oslo. Det er ein drabantby.

Då fekk vi innlagt vatn både på badet og på kjøkkenet. Det var ein behaldar med varmt vatn, ein varmtvasstank, kvar stad. Du kunne berre skru på den eine kranen etter den andre og få så mykje passe varmt eller kaldt vatn som du berre ville. Du kunne dusje og bade utan å bere vatnet inn eller ut. Det var ei sann glede.

Det var vassklosett også på Bøler, sjølvsagt. For ein lette å sleppe å finne plass til det som var i dunken. Berre dra i ein knott, og alt vart vekke. Det minste barnet vårt brukte nok i byrjinga meir enn sin del av vatnet frå vassverket, ho måtte tisse støtt…

Jenta:
- Men det kom vel vatn til bygda du flytte frå?

- Ja, nokre få år etter at vi hadde flytt frå utedoen og vassbyttene, kom det vatn og kloakk til den kommunen vi hadde flytt frå. Det vil seie, då bestemte kommunen at det skulle gravast ned røyr for vatn og kloakk mest alle stader, slik at alle kunne få lagt inn vatn og vassklosett. Vi tenkjer vel ikkje så ofte på kor flott det er at kommunane tek ansvar for slike ting.

Før sa vi “vatn og kloakk”. Nå heiter det “vatn og avløp”.

Eg er framleis glad for innlagt vatn. Barna våre tenkjer også over kor fint det er å ha innlagt vatn, no, endå dei er vaksne, og det har gått lang tid. Dei har jo opplevd noko anna som barn. Dei hugsar best kor kaldt det var på do om vinteren og kor vondt det lukta om sommaren. Og flugene.

Jenta:
- Anne vart fødd i 1920 og er snart 90 år. Hennar historie er ganske lik mange tusen kvinners historier. Det eldste barnet til Anne er 60 år. Mange av dei som er 60 år no, har vakse opp slik Annes barn har vakse opp og opplevd det same. Spør dei.

I mange land har berre overklassen innlagt vatn og vassklosett. Det er ikkje så lenge sidan vi hadde det slik i Noreg. Men i fleire tiår etter krigen vart det grave grøfter og lagt ned røyr, slik at alle hus og leilegheiter kunne få vatn inn. Det er ikkje så lenge sidan vatnet og kloakken vart lagde i røyr i Noreg. Det hadde veldig mykje å seie for folks helse. Og det sparte veldig mykje tid og slit for mange menneske, ikkje minst for kvinnene som bar vatn til mat og vask, og som tømde doar.